VUCA: Welkom in de (nieuwe?) wereld

Inleiding

Een paar weken geleden leerde ik een nieuw acroniem kennen.

Het zette me aan het denken, wat is het verschil tussen een acroniem en een afkorting?

Weet je dat? Ik moest het opzoeken. Een acroniem is een nieuw woord dat ontstaat uit een afkorting, terwijl een afkorting een lijst van letters is. USA is bijvoorbeeld een afkorting, maar NASA is een acroniem omdat je het uitspreekt als een nieuw woord. NASA betekent eigenlijk "National Aeronautics and Space Administration", maar spreek het niet uit als "N", "A", "S", "A", maar als NASA.

Een nutteloos leuk weetje aan het begin, maar laat maar.

Het acroniem waar we het vandaag over gaan hebben heet "VUCA".

Kent iemand het?

Ik kende het niet tot een week of twee geleden. Ik denk dat ik het voor het eerst hoorde op een podcast over kerkplanting, maar ik weet het niet zeker.

"VUCA" staat voor "Volatiliteit", "Onzekerheid", "Complexiteit" en "Ambiguïteit", in het Engels natuurlijk, en beschrijft de hoge dynamiek en snelheid van verandering van vandaag.

Volatiliteit: De snelheid waarmee en de mate waarin dingen veranderen zijn hoog.
Onzekerheid: Er is een hoge mate van onzekerheid over toekomstige gebeurtenissen en ontwikkelingen.
Complexiteit: De wereld is steeds complexer geworden en steeds meer met elkaar verbonden.
Dubbelzinnigheid: Informatie kan dubbelzinnig zijn en er zijn vaak verschillende interpretaties en perspectieven.

Deze uitspraken beschrijven de wereld van vandaag heel goed, denk ik, en daarin liggen ook de uitdagingen voor ons als christenen en voor onze congregatie en natuurlijk voor het nieuwe leiderschap.

In een nieuw land...

Toch denk ik dat we een voorbeeld van VUCA ook in de Bijbel kunnen vinden, in ieder geval gedeeltelijk. Ik lees uit Genesis 12:1-5; NL

1 Toen gebood de HEER aan Abram: "Verlaat je vaderland, je familie en je vaders familie en ga naar het land dat ik je zal wijzen. 2 Er zal een groot volk uit je voortkomen. Ik zal je zegenen en je zult in de hele wereld bekend zijn. Ik zal jullie tot een zegen voor anderen maken. 3 Wie jullie zegent, zal ik ook zegenen. Wie jullie vervloekt, zal ik ook vervloeken. Alle volken op aarde zullen door jou gezegend worden." 4 Abram ging op weg zoals de HEER hem had opgedragen. En Lot ging met hem mee. Abram was 75 jaar oud toen hij uit Haran vertrok. 5 Op weg naar Kanaän nam hij zijn vrouw Saraï, zijn neef Lot en alles wat ze bezaten mee, samen met hun vee en hun mannelijke en vrouwelijke slaven die ze in Haran hadden gekocht. Zo bereikten ze uiteindelijk Kanaän.

Dat gebeurde iets meer dan 4000 jaar geleden en slavernij was toen helaas nog heel gewoon. Abram was ook een kind van zijn tijd, maar hij behandelde zijn slaven tenminste goed, ook al rechtvaardigt dit op geen enkele manier slavernij.

Maar deze tijden zijn vandaag de dag grotendeels voorbij, vooral door de inzet van christenen, en voor de preek van vandaag is het onderwerp irrelevant.

Het begint met onzekerheid voor Abram. Hij zal waarschijnlijk fitter zijn geweest dan de gemiddelde 75-jarige van nu, want de Bijbel zegt dat mensen toen gemiddeld nog ouder werden dan nu, maar dat is nog steeds een huis vol om op die leeftijd alles achter te laten.

"Verlaat je huis, je familieleden en je uitgebreide familie en ga eerst. Ik zal je dan de weg wijzen."

Onzekerder dan dat wordt het niet.

We weten immers vaak niet waar het allemaal toe leidt. Wat zal de toekomst brengen? Wat zal het hoge tempo van technologische ontwikkeling met zich meebrengen? Wat zal de klimaatverandering doen? Hoe zullen sociale veranderingen ons als gemeente beïnvloeden?

Ongeveer 20 jaar geleden was ik op een basistheologiecursus met Methodisten, en de Methodisten hebben veel meer waardering voor liturgie en traditie dan wij. Een van hen zei dat mensen uit andere plaatsen het geweldig vonden dat de procedures en symbolen in alle Methodistengemeenten hetzelfde zijn. Je vindt er meteen je weg.

Dat is in andere gemeenten ook zo: Het belangrijkste is dat alles bij het oude blijft, zo mooi vertrouwd. Dezelfde liederen als honderd jaar geleden, enz. In zulke gemeenten wordt een lied als "Dank u wel voor deze goede morgen" als modern beschouwd, dat inmiddels meer dan 60 jaar oud is.

Maar werkt dat ook in een VUCA-wereld?

Met God

Abram was op weg naar het onbekende (Genesis 12:6-9; NL):

6 Ze trokken door Kanaän en kwamen bij de eiken Meer bij Sichem. Op dat moment werd het gebied bewoond door de Kanaänieten. 7 Toen verscheen de HEER aan Abram en zei: "Ik zal dit land aan jouw nakomeling geven!" Dus bouwde Abram daar een altaar voor de HEER die aan hem verschenen was. 8 Daarna ging Abram naar de bergen ten oosten van Bethel en sloeg zijn tenten op tussen Bethel in het westen en Ai in het oosten. Daar bouwde hij een altaar en aanbad de Heer. 9 Daarna trok hij in verschillende etappes verder naar het zuiden.

Interessant is dat het Hebreeuwse woord voor "aanbidden" ook "roepen" kan betekenen, zodat een andere vertaling (NEÜ) hier schrijft:

Ook daar bouwde hij een altaar voor Jahweh en maakte zo Jahwehs naam bekend.

Hij weet niet waar of waarom, maar hij blijft bij God en getuigt zelfs van Hem tegenover de Kanaänieten.

De hongersnood

Wat gebeurt er daarna? (Genesis 12:10; NL)

In die tijd brak er hongersnood uit in het land. En Abram ging in Egypte wonen, want de hongersnood was groot.

Dat is een beeld van vluchtigheid. OK, we kunnen uit de tekst niet opmaken hoe snel dit gebeurde, maar de situatie verslechterde zo erg dat hij de tenten afbrak en met zijn hele gezin naar Egypte verhuisde. Of dat de juiste beslissing was, is vandaag de dag onmogelijk te beoordelen. De omvang van de hongersnood was waarschijnlijk buiten zijn macht, hij kon de situatie ter plekke blijkbaar niet meer aan en dus trok hij weg, naar het rijke Egypte, waar altijd eten is.

Maar zo is het ook voor ons. Wat is de omvang van dit alles? Zal er in de toekomst genoeg geld zijn? Alles wordt steeds duurder. En de oorlog! Komt die op een dag naar ons toe? De schaal van verandering kan beangstigend zijn. Anderen zijn bang voor immigratie. Weer anderen willen de klok terugdraaien naar de jaren 90. Toen was alles eenvoudiger, tenminste in onze herinnering. Toen was alles eenvoudiger, tenminste in onze herinnering.

En bovendien lijken deze veranderingen razendsnel te gaan.

Omgaan met het gevaar

Abram ziet gevaar en neemt een beslissing:

11 Toen ze de grens van Egypte naderden, zei Abram tegen zijn vrouw Sarai: 'Je bent een heel mooie vrouw. 12 Als de Egyptenaren je zien, zullen ze zeggen: 'Dit is zijn vrouw.' Dan blijf jij in leven, maar mij zullen ze doden. 13 Waarom doe je niet alsof je mijn zus bent, zodat de Egyptenaren me goed zullen behandelen en me laten leven, omdat ze om je geven?"

Persoonlijk vind ik dat niet goed klinken. Het is ook een beetje laf om eerlijk te zijn en ik denk niet dat hij het tot het einde heeft doordacht.

Maar hij heeft nog nooit in zo'n situatie gezeten en het is een heel ingewikkelde situatie.

Hij heeft voedsel nodig, voor zijn mensen en voor zichzelf. Maar hij is bang. De Egyptenaren waren blijkbaar in een positie waarin ze konden doen wat ze wilden. Of zijn angst gegrond was of gewoon een vooroordeel tegen de Egyptenaren, weten we niet. Volgens de Bijbel was Abram nog nooit in Egypte geweest en nu heeft hij te maken met een cultuur die hem vreemd is en hoe moet hij zich dan gedragen?

Als dingen ingewikkeld worden, helpen vooroordelen natuurlijk, want die leiden tot eenvoudige oplossingen.

Dat is vaak genoeg het geval bij ons. Als dingen te ingewikkeld worden, zoeken we naar eenvoudige verklaringen.

Hoe gaan we nu verder?

14 Toen ze in Egypte aankwamen, was Sarai's schoonheid het gesprek van de dag. 15 Farao's ministers zagen haar ook en prezen haar schoonheid voor hem. 16 Hij gaf Abram veel geschenken vanwege haar - schapen, koeien, ezels, kamelen, slaven en slavinnen. 17 Maar de Heer strafte Farao en zijn hele paleis met een ernstige ziekte vanwege Sarai, Abrams vrouw.

Ja, meer dan vierduizend jaar geleden was gelijkheid nog niet zo ver weg. Maar in zijn perspectief, dat natuurlijk enigszins verstoord is naar de maatstaven van vandaag, gedroeg de farao zich eerlijk. Hij geeft Abram veel waardevolle geschenken voor zijn vermeende zus.

Deze situatie is nu echt complex, maar ondanks deze absurde beslissing in een overweldigende situatie, grijpt God in. En daar is God toen dezelfde als nu.

18 Farao liet Abram komen en verweet hem met klem: "Wat heb je me aangedaan? Waarom heb je me niet verteld dat ze je vrouw was? 19 Waarom zei je dat ze je zus was, zodat ik haar tot vrouw nam? Hier is je vrouw! Neem haar en ga weg!" 20 En hij liet Abram en zijn vrouw en al hun bezittingen door enkele van zijn soldaten uit het land halen.

Het is interessant dat nergens staat dat hij de geschenken moest teruggeven en in het volgende hoofdstuk wordt beschreven dat Abram heel rijk was.

Ik ben er ook niet zeker van dat Abrams oorspronkelijke angst gegrond was. Zou de Farao hem echt hebben laten vermoorden als hij niet had gelogen? Voor mij lijkt deze Farao niet zo, maar je weet het natuurlijk niet.

God liet Abram niet in de steek, hoewel zijn beslissing zeker twijfelachtig was.

In Johannes 16:33; NL zegt Jezus Christus:

Ik heb u dit alles verteld, opdat u in Mij vrede hebt. Hier op aarde zullen jullie veel moeilijke dingen meemaken. Maar vat moed, want Ik heb de wereld overwonnen.

In andere vertalingen staat er "ben je bang", "zal je verdrukt worden", "zullen ze je onder druk zetten", enz. Maar Jezus heeft de wereld overwonnen.

En net als bij Abram geldt dit niet alleen als je alles goed doet, maar ook als je onder druk suboptimale of zelfs verkeerde beslissingen neemt. In Jezus Christus kunnen we vrede hebben.

De scheiding

In het volgende hoofdstuk heeft Abram een luxeprobleem. Hij en zijn neef hebben zoveel boerderijdieren dat ze niet langer bij elkaar kunnen blijven. Er was gewoon niet genoeg ruimte voor hun beide kuddes. De Elberfelder Bijbel vertaalt dit zo mooi (Genesis 13:6; ELB):

En het land kon het niet verdragen, dat zij tezamen zouden wonen; want hun bezittingen waren groot, en zij konden niet tezamen wonen.

Zo'n probleem zou ik ook wel eens willen hebben ;-)

Maar dit leidt tot een scheiding van zijn neef, die zeker niet zo groot was. Abram is er echter heel rustig onder en laat de beslissing over aan Lot. Dat vind ik heel netjes.

Het besluitvormingsproces van Lot is interessant (Genesis 13:10-13; NL):

10 Lot keek naar de vruchtbare vlakte van de Jordaanvallei, die zich uitstrekte in de richting van Zoar. Want voordat de HEER Sodom en Gomorra verwoestte, was het hele gebied goed bewaterd, zoals de tuin van de HEER of Egypte. 11 Daarom koos Lot voor de Jordaanvallei. Ze scheidden zich van elkaar en Lot ging naar het oosten. 12 Terwijl Abram in het land Kanaän bleef, vestigde Lot zich in het gebied van de steden van de Jordaanvlakte en trok met zijn tenten tot in de buurt van Sodom. 13 Maar de inwoners van Sodom waren zeer goddeloos en zondigden zwaar voor de HEER.

Hier hebben we een beetje van de dubbelzinnigheid die hierboven is genoemd over het land dat Lot kiest. "Als de tuin van de Heer", dat is nog eens een eigenschap. Je kunt begrijpen waarom Lot dit land kiest.

Hij heeft de keuze en hij moet niet alleen voor zichzelf beslissen, maar voor zijn hele gezin. En "als de tuin van de Heer" is zeker heel verleidelijk.

Aan de andere kant waren de inwoners van Sodom erg goddeloos en zondigden ze zwaar tegen God. Had hij afstand moeten houden? Aan de andere kant hoeft hij niet in de stad te wonen, hij kan in tenten blijven wonen.

We weten dat Lot naar Sodom verhuisde en daar een huis had. Dit wordt terloops genoemd in Genesis 14, wanneer een oorlog tussen verschillende koningen in het gebied wordt beschreven (Genesis 14:11,12; NL):

11 De overwinnaars plunderden vervolgens de rijkdommen en voedselvoorraden van Sodom en Gomorra en trokken vervolgens naar huis. 12 Ze namen ook Lot - Abrams neef, die in Sodom woonde - gevangen en namen al zijn bezittingen mee.

Ik vermoed dat Lot zijn kuddes in geld heeft omgezet en zich zo een goed leven heeft kunnen veroorloven met een mooi huis in de stad, want dat is de enige manier waarop ik kan verklaren dat de buitenlandse soldaten al zijn bezittingen buit maakten.

De buitenlandse soldaten zouden nauwelijks al het vee hebben meegenomen. Ik geef toe dat het een beetje combineren en speculeren is, maar het lijkt me erg waarschijnlijk.

Het doet je wel afvragen in hoeverre de keuze van het land, dat was als de tuin van de Heer, logisch is.

We weten natuurlijk dat daarna in Genesis 19 Sodom werd verwoest. Lot werd gered met zijn vrouw en dochters, hoewel Lots vrouw de vlucht niet overleefde. En al zijn bezittingen waren ook weg, wat overigens spreekt uit het feit dat hij geen enorme kuddes meer had op het land buiten de stad.

Achteraf gezien is het als bijbellezer gemakkelijk om de keuze van Lot voor de Jordaanvallei bij Sodom en Gomorra negatief te beoordelen. Achteraf gezien is het trouwens altijd gemakkelijk om over beslissingen te oordelen.

Hij had veel vee, een groot huishouden en het land was als de tuin van de Heer. Dat was de belangrijkste informatie voor hem. Of de mensen in Sodom slecht waren interesseerde hem blijkbaar niet. Later kwam hij er waarschijnlijk achter dat hij liever in de stad wilde wonen, waardoor de eerste informatie onbelangrijk werd en de tweede informatie, die hij eerst blijkbaar niet serieus nam, hem het leven erg moeilijk maakte.

Ik vind het ook moeilijk om Lot hier verkeerde motieven toe te schrijven. Soms heb je de neiging om zulke verkeerde motieven toe te schrijven aan iemand wiens leven op de een of andere manier mislukt. "Hij had vanaf het begin een totaal verkeerde mentaliteit."

Maar als je er middenin zit, moet je beslissingen nemen en die kunnen achteraf ongunstig uitpakken.

Het pad

In Johannes 14:2-6; NL gebruikt Jezus Christus het beeld van de Weg:

2 Er zijn vele woningen in het huis van mijn Vader, en Ik ga vooruit om voor jullie een plaats te bereiden. Als dat niet zo was, zou Ik het jullie dan gezegd hebben? 3 Als alles klaar is, kom ik jullie halen, zodat jullie altijd bij mij zijn, waar ik ben. 4 Jullie weten waar ik heen ga en hoe jullie daar moeten komen." 5 "Nee, Heer, dat weten we niet," zei Thomas. "We hebben geen idee waar U naartoe gaat; hoe kunnen we dan de weg weten?" 6 Jezus zei tegen hem: "Ik ben de weg, de waarheid en het leven. Niemand komt bij de Vader dan door mij.

We moeten weten waar we in wezen naartoe gaan, het is dit uitzicht voor de eeuwigheid dat we nooit mogen verliezen.

De term "weg" heeft in het Grieks een soortgelijke dubbele betekenis als in het Duits, namelijk enerzijds de pyhsische weg om op te lopen en te reizen en anderzijds de weg in figuurlijke zin, waarop men bijvoorbeeld met zijn leven reist.

Het christelijk geloof wordt in de Handelingen van de Apostelen vaak een "weg" genoemd (bijv. Handelingen 9:2). We zijn door en met Jezus Christus op de juiste, eeuwige weg naar het huis van zijn Vader. En we zijn ook onderweg met hem hier op aarde, in een wereld van onzekere, snel veranderende en ingewikkelde omstandigheden.

En daarvoor hebben we de Bijbel om ons te helpen en te leiden (Psalm 119, 105; NL):

Uw woord is een lamp voor mijn voet en een licht op mijn pad.

Samenvatting

Samenvattend:

Volatiliteit: Abram werd verrast door een hongersnood op zo'n grote schaal dat hij geen andere mogelijkheid zag dan alles weer achter te laten. Ook wij ervaren crises en veranderingen op een schaal die ons vaak overweldigt: Klimaatverandering, oorlog, inflatie, het hoge tempo van technologische ontwikkeling, en nog veel meer.
Onzekerheid: Abram moest zijn vertrouwde wereld verlaten en naar het onbekende trekken. Wij weten ook niet wat ons te wachten staat, maar net zoals Abram aanbad en God aanriep op de nieuwe plaatsen, kunnen wij hetzelfde doen.
Complexiteit: Abram was bang en nam een twijfelachtige beslissing in een complexe situatie in een samenleving die hem vreemd was. Toch stond God hem bij en redde hem uit de situatie. God is vandaag de dag dezelfde als toen en wij kunnen ook op Hem vertrouwen als we beslissingen moeten nemen.
Dubbelzinnigheid: Er was verschillende informatie en perspectieven voor Lot over het land bij Sodom en hij interpreteerde die informatie verkeerd voor zichzelf en nam de verkeerde beslissing. Maar dat kan alleen achteraf worden beoordeeld. God redde hem hoe dan ook.
Wij zijn onderweg: met Jezus op weg naar de woningen die God voor ons bereidt en ook hier op aarde, ook al zien we niet altijd waar we heen gaan. Maar met de Bijbel als lamp voor onze volgende stappen kan het lukken.